عرفان در لغت به معنى «شناخت» است و اصطلاحاً به «شناخت خدا» در صورتى كه عاشقانه باشد، گفته مى‏شود. عارف محبوس شناخت‏هاى استدلالى خشك درباره خدا و صفات او نيست، بلكه خدا را روح حاكم بر سراسر وجود و همه هستى مى‏بيند. عارف در صدد است همچون قطب عارفان و امير مؤمنان كه فرمود: ما رأيت شيئاً الاّ رأيت الله قبله و بعده و معه هميشه شاهد حق تعالى باشد و گاه فرياد بر مى‏آورد كه:
         به دريا بنگرم دريا ته وينم           به صحرا بنگرم صحرا ته وينم‏
         به هر جا بنگرم كوه و در و دشت            نشان از قامت رعنا ته ونيم‏

1-    عرفان
عرفان دو نوع است نظرى و عملى.
عرفان نظرى مجموعه معارفى درباره شناخت خدا و نقش او در هستى و ارتباط انسان با خدا و شناخت ابعاد الهى انسان و منازل و مقامات سلوك و سفر انسان الى الله و امثال آن است. عارفان بزرگ در طول تاريخ صدها كتاب عرفانى تأليف كرده و به يادگار گذاشته‏اند. از مثنوى ملاى رومى گرفته تا منطق الطير عطار. اما در بين همه آثار عرفان نظرى برخى كتب مقام عالى را در حوزه‏هاى علميه كسب كردند كه اكنون متن درسى حوزه علميه قم و ديگر حوزه‏هاى بزرگ است مانند: 1- فصوص الحكم، محى الدين عربى، با شرح قيصرى 2- تمهيد القواعد، صائن الدين ابن تركه 3- مصباح الانس، ابن فنارى.
امام خمينى (ره) هم علاوه بر تحصيل اين كتاب‏ها و تدريس آن تعليقه‏اى بر فصوص الحكم نگاشته است و تجليل معظم له از محى الدين در نامه‏اى كه به گورباچف نوشت، نشانه احترام و اهتمامى است كه امام امت به ايشان داشته است.

عرفان عملى، سلوك رفتارى و تلاش‏هاى مستمر يك سالك است كه با مناجات‏هاى فراوان در خلوت و جَلْوت و تخلق به اخلاق فاضله، همچون زهد و دورى از دنيا و رفق و محبت به خلق و مانند آن حاصل مى‏شود. تقوا و پرهيزگارى و دورى از گناهان و عمل به دستور و تكاليف دينى نقش عمده‏اى در صفاى قلب ايفا مى‏كند.
از ميان چهره‏هاى برجسته عرفان در چند دهه اخير مى‏توان از مرحوم قاضى بزرگ استاد عرفا، امام امت، علامه طباطبايى، مرحوم ميرزا جواد ملكى تبريزى، مرحوم آية ا... بهاءالدينى و نيز مرحوم سيد احمد آشتيانى و... نام برد.
براى اطلاع بيشتر مى‏توانيد به كتاب‏هاى ذيل مراجعه نماييد: 1- مقدمه‏اى بر عرفان و تصوف، دكتر سجادى 2- برنامه سلوك در نامه‏هاى سالكان، نشر دارلفكر 3- عرفان نظرى، دكتر يحيى يثربى 4- نفحات الانس، احمد حاجى 5- الحمات و العرفان، آية ا... جوادى آملى 6- عارف و صوفى چه مى‏گويد، جواد تهرانى تصوف كلمه تصوف يا به خاطر پشمينه پوشى عارفان و زهد و دورى از لطيف پوشى و يا به خاطر تلاش به جهت كسب صفاى باطن و يا به خاطر صفه نشينى جمعى از اصحاب زاهد و بى سرمايه پيامبر اكرم (ص) در مدينه انتخاب شده است.

2-    تصوف
نخستين بار اين كلمه درباره «ابوهاشم صوفى» (متوفى 150 هجرى) به كار برده شد و برخى آغاز كاربرى اين كلمه را از «حسن بصرى» مى‏دانند.
تصوف روشى از انديشه و عمل است كه باطن آن را عرفان و عبادت و مناجات و زهد و رفق تشكيل مى‏دهد و ظاهرش را آداب خاص عبادى و اوراد و اذكار مخصوص هر فرقه و لباس پوشى و زينت مخصوص و ترك اهتمام به شغل‏هاى دنيوى و شركت در جلسات مخصوص، ذكرهاى دسته جمعى خانقاه‏ها و تبعيت مطلق و سرسپردگى به مرشد و پير طريقت. اين ويژگى‏ها به صورت جامع مشخصه‏هاى تصوف است. گرچه نوع آداب و اذكار و رفتار هر فرقه‏اى از صوفيه با فرقه‏هاى ديگر متفاوت است.

تصوف از قرن دوم هجرى در بين مسلمانان آغاز شد كه شايد عرفان واقعى اسلام به همراه رهبانيت مسيحى‏گرى مشتركا موجب پيدايش صوفيه شدند.
جمعى از صوفيان بزرگ تاريخ اسلام عبارتند از: ابوهاشم صوفى، سفيان تورى، حسن بصرى، ابراهيم ادهم، فضيل عياض، معروف كرخى، ذوالنون مصرى، بايزيد بسطامى، جنيد بغدادى، حسين بن منصور حلاج، ابوالحسن خرقانى، ابوسعيد ابوالخير، باباطاهر همدانى، خواجه عبدالله انصارى، عين القضات همدانى، شيخ احمد جامى، عبدالرحمن جامى، شيخ عبدالقادر گيلانى، شيخ نجم الدين كبرى، شيخ عطا، شيخ شهاب الدين سهروردى، ملاى رومى، صفى الدين اردبيلى و شاه نعمت الله ولى.

فرقه‏ها
 تصوف در اسلام به صدها فرقه بزرگ و كوچك تقسيم شده كه معمولاً هر فرقه بزرگ به چندين فرقه كوچك منشعب شده است. لذا ده‏ها فرقه صوفى شيعه داريم و ده‏ها فرفه صوفى سنى. معروف‏ترين آن فرقه‏ها عبارتند از: قادريه، نقشبنديه، چَشتيّه، كبرويّه، نعمت اللهى، نوربخشيه، حيدريه، كبرويه، نعمت اللهى، نوربخشيّه، حيدريه، ملاقبيّه و بكتاشيّه. كه غير از (گروه چهارم و هشتم) بقيه در ايران وجود دارند.

نقد تصوف: تصوف از آن جهت كه مشتمل بر عرفان و تزكيه نفس است، ستوده، اما داراى نواقصى است كه بدان جهت ضايعه‏هاى فراوانى براى عالم اسلام داشته است از قبيل:
1-    آداب خرافى و رسم‏ها و سنت‏ها و ذكرها و وردهايى كه سند شرعى ندارد و ابتكار بزرگان هر فرقه است.
2-    اكثر مرشدانِ به ظاهر آراسته، شيادانى هستند كه خانقاه و مجلس ذكر را دكان پول و وجاهت و رياست قرار داده‏اند.
3-    بى توجهى و يا كم مهرى نسبت به شريعت و احكام و تكاليف دينى و رساله‏هاى عمليه و تقليد از مراجع تقليد
4-    دورى و عدم انجام وظايف انقلابى و سياسى به بهانه دورى از دنيا و مشاغل دنيوى.

تصوف در اسلام چه حكمى دارد؟
تصوف از ماده صوف (پشم) از نظر لغت به معناى پشمينه پوشى و درويشى است. از نظر تاريخى مربوط به دوران پيش از اسلام بوده و در بسيارى از مذاهب وجود داشته است. در ميان مسلمين نيز اعم از سنى و شيعه فرقه‏هاى مختلف و متعددى از متصوفه وجود دارند كه از نظر اعتقادات و اعمال، تفاوت‏هاى بيشمارى با يكديگر دارند.
در اين جا لازم است توجه شود كه بالاخره صوفيان در بين امت اسلامى نوعى انشعاب مذهبى ايجاد كرده و اين روش آنان از نظر شرعى مردود است. افزون بر آن هر يك از فرق صوفيه به گونه‏اى گرفتار بدعت‏ها و خرافات مى‏باشند و راه آنان تطابق واقعى با مسير عارفان حقيقى و برجسته ندارد. بنابراين لازم است كه از پيوستن به آنها و نشر مرامشان خوددارى شود و كسانى كه به آنان تمايل پيدا كرده‏اند مورد راهنمايى و هدايت لازم قرار گيرند.

براى آگاهى بيشتر رجوع  كنید به: 1- ارمغان خانقاه، محمد تقى رهبر 2- گفتگوى عالم و صوفى، سيد محمد مهدى مرتضوى لنگرودى 3- كلام عرفان، شهيد مطهرى 4- انگيزه پيدايش مذاهب، مكارم شيرازى